Psychose: wat het is en hoe herken je het?

Een psychose is een ernstige psychische toestand waarbij je de werkelijkheid anders ervaart. Dit uit zich vaak in het horen van stemmen, het zien van dingen die er niet zijn of verwardheid. Hoewel een psychose beangstigend is, is behandeling mogelijk. Met de juiste hulp is herstel vaak haalbaar, ondanks de grote impact op je dagelijkse leven.  

In dit artikel lees je: 

• Wat een psychose is 

• Hoe je de signalen herkent 

• Wat de oorzaken zijn 

• Hoe een psychose behandeld wordt 

In het kort: wat je moet weten over psychose 

• Een psychose is een toestand waarbij iemand de werkelijkheid anders ervaart 

• Symptomen zijn hallucinaties, wanen en verward denken 

• Een psychose is meestal de oorzaak van een combinatie van erfelijke aanleg en uitlokkende factoren, zoals stress of slaaptekort.  

• Het is een ernstige, maar behandelbare psychische ontregeling 

• Behandeling bestaat vaak uit therapie, medicatie en steun van naasten 

• Snelle hulp is belangrijk om klachten te verminderen en herstel te ondersteunen 

Wat is een psychose?  

Een psychose is een toestand waarbij je de werkelijkheid anders ervaart. Je hebt last van hallucinaties: je hoort of ziet dingen die er niet zijn. Ook waanbeelden, waarbij je overtuigingen hebt die niet kloppen, komen voor. Daarnaast kun je verward of angstig zijn of je terugtrekken van je sociale contacten. 

Een psychose heeft vaak veel invloed op het dagelijks leven. Werken, studeren, slapen, contact houden met anderen en gewone dagelijkse taken kunnen moeilijker worden. Vaak zijn er al eerder signalen, zoals minder initiatief tonen, slechter slapen, concentratieproblemen of je sociaal terugtrekken. 

Ongeveer 1 op de 100 mensen krijgt te maken met een psychose. 

Wat is het verschil tussen een psychose en schizofrenie?  

Een psychose en schizofrenie worden vaak door elkaar gehaald, maar het is niet hetzelfde:  

• Psychose: een toestand waarin iemand de werkelijkheid anders beleeft. Het kan eenmalig voorkomen of onderdeel zijn van een andere aandoening.   

• Schizofrenie: een chronische psychische stoornis waarbij psychoses vaak voorkomen, maar ook andere symptomen zoals langdurig verward denken en problemen met emoties en functioneren.   

Niet iedereen met een psychose heeft schizofrenie. 

Hoe herken je een psychose?  

Een psychose ontstaat vaak geleidelijk, maar kan soms ook plotseling beginnen. Veelvoorkomende kenmerken zijn: 

• Hallucinaties: je hoort, ziet, ruikt, proeft of voelt dingen die er niet zijn. Bijvoorbeeld stemmen die anderen niet horen of schaduwen die niet bestaan.   

• Wanen: je hebt sterke overtuigingen die niet kloppen, zoals het idee dat je achtervolgd wordt of dat er een complot tegen je is.   

• Verward denken: gedachten zijn chaotisch en je hebt moeite om logisch te praten. Dit kan zich uiten in onsamenhangende verhalen of plotselinge veranderingen in wat je zegt.   

• Angst en achterdocht: je wordt wantrouwend, bijvoorbeeld tegenover familie of vrienden.   

• Terugtrekken: je maakt minder contact met anderen, toont weinig initiatief en komt in een sociaal isolement.   

• Slecht slapen en functioneren: je hebt problemen met slapen, eten en dagelijkse activiteiten zoals werk of school.   

Hoe ontstaat een psychose?  

Een psychose heeft niet één duidelijke oorzaak. Het is vaak een combinatie van erfelijkheid en ongunstige omgevinomgevingsfactoren (nature en nurture). Soms heb je meer aanleg om een psychose te ontwikkelen dan anderen: 

• Je hebt familieleden (eerste- of tweedegraads) met schizofrenie of een bipolaire stoornis. Erfelijke aanleg speelt hierbij een rol, waarbij veel genen betrokken zijn. 

• Je hebt bepaalde genetische afwijkingen, zoals het 22q11-syndroom of het klinefelter-syndroom (XXY). 

• Je hebt te maken met meerdere risicofactoren vanuit je omgeving, zoals complicaties tijdens je geboorte, ernstig jeugdtrauma of drugsgebruik.  

Andere uitlokkende factoren zijn:   

• Stress: langdurige spanning kan een trigger zijn, vooral in combinatie met een kwetsbare aanleg.   

• Slaaptekort: kan psychische klachten verergeren of uitlokken. 

• Ingrijpende gebeurtenissen: bijvoorbeeld verlies, trauma, pesten of het gevoel nergens bij te horen.   

• Cannabisgebruik: wiet vergroot de kans op een psychose, vooral bij regelmatig gebruik of hoge doseringen. 

• Andere psychische aandoeningen: een psychose kan voorkomen bij bijvoorbeeld een depressie, schizofrenie of een bipolaire stoornis.   

Goed om te weten: omdat er vaak meerdere factoren samenkomen, is het belangrijk om hulp te zoeken als je signalen herkent.  

Is psychose erfelijk?  

Erfelijkheid speelt soms een rol bij het ontstaan van een psychose. Als psychische aandoeningen in je familie voorkomen, heb je meer kans op het ontwikkelen van psychoses. Dit betekent niet dat je automatisch last krijgt van psychotische klachten.  

Omgevingsfactoren hebben ook een grote invloed. Het hebben van een stabiele omgeving en het vermijden van triggers, zoals stress en slaaptekort, helpen om het risico op een psychose te verkleinen. 

Hoe wordt een psychose vastgesteld? 

De diagnose psychose wordt gesteld door een arts of psycholoog. Daarbij wordt gekeken naar de klachten, de invloed op het dagelijks leven en de gezondheid van iemand. Vaak gebeurt dit in meerdere gesprekken. Soms is aanvullend lichamelijk of psychologisch onderzoek nodig om een goed beeld te krijgen en een passende behandeling te kiezen. 

Hoe wordt een psychose behandeld?  

De behandeling van een psychose begint meestal bij de huisarts. Die verwijst je door naar een psychiater of een ggz-team. De behandeling bestaat vaak uit een combinatie van:   

• Psycho-educatie: uitleg over psychose, klachten, behandeling en signalen van terugval  

• Therapie: cognitieve gedragstherapie kan helpen om gedachten en gedrag te verbeteren. Ook andere vormen van therapie kunnen worden ingezet.   

• Medicatie: antipsychotica kunnen helpen om psychotische klachten te verminderen. Er zijn verschillende soorten medicijnen. De keuze hangt af van je situatie en hoe je reageert op de medicatie.   

• Dagelijkse steun: structuur, regelmaat en steun van naasten zijn belangrijk tijdens het herstel. Dit kan bijvoorbeeld gaan om hulp bij het vinden van werk, sociale steun of praktische begeleiding.  

Wat doen antipsychotica? 

Antipsychotica helpen om klachten zoals wanen, hallucinaties en hevige onrust te verminderen.  

Er zijn twee hoofdgroepen:  

• Klassieke typische antipsychotica 

• Atypische antipsychotica.  

Klassieke antipsychotica werken vooral via dopamine in de hersenen. Atypische antipsychotica werken via dopamine én serotonine. Beide soorten worden gebruikt om psychotische klachten te verminderen.  

Welk medicijn het beste past, verschilt per persoon. Vaak duurt het enkele weken voordat duidelijk wordt hoe goed een middel werkt. 

Goed om te weten: stop nooit zomaar met antipsychotica, maar overleg altijd met je arts of behandelaar. Plotseling stoppen kan ontwenningsklachten geven en de kans vergroten dat psychoseklachten terugkomen. 

Hoe lang duurt een psychose en hoe ziet herstel eruit?  

Een psychose duurt meestal enkele weken tot maanden. Dit is afhankelijk van de ernst en de snelheid waarmee behandeling wordt gestart. Snelle hulp is belangrijk en kan de duur en klachten verminderen. 

Herstel na een psychose is vaak een proces dat tijd kost. Gedragsveranderingen, zoals meer terughoudendheid, stressgevoeligheid of moeite met sociale interacties, komen regelmatig voor. Deze veranderingen zijn meestal tijdelijk en verbeteren door therapie, steun van naasten en een stabiele omgeving. 

Factoren zoals sociale steun, therapie en medicatie spelen een grote rol in het herstel. Met behandeling kunnen klachten verminderen en kan herstel optreden, maar het verloop verschilt per persoon. Soms keert een psychose terug door stress of andere triggers. Een stabiele omgeving en goede behandeling verkleinen dit risico aanzienlijk. 

Ontstaat er een karakterverandering na psychose?  

Na een psychose kunnen er tijdelijk veranderingen merkbaar zijn in emoties, motivatie, concentratie en sociaal contact. Iemand kan zich bijvoorbeeld meer terugtrekken, minder initiatief tonen of gevoeliger zijn voor stress. Dat betekent niet automatisch dat iemands karakter blijvend is veranderd. Het gaat vaak om klachten of gevolgen van de psychose die invloed hebben op gedrag en functioneren. 

Wat kun je doen als je een psychose vermoedt? 

Psychose vraagt om snelle en serieuze aandacht. 

Bij jezelf: 

• Zoek zo snel mogelijk hulp bij de huisarts of een behandelaar. Zij kunnen je doorverwijzen naar gespecialiseerde zorg. 

• Praat met iemand die je vertrouwt, zoals een vriend, familielid of collega. 

• Vermijd alcohol en cannabis, omdat deze middelen de klachten kunnen verergeren. 

• Zorg voor zoveel mogelijk rust, regelmaat en slaap. 

Bij iemand anders: 

• Blijf rustig en neem de ander serieus. Probeer niet te zeggen dat wat iemand ervaart “niet echt” is. 

• Probeer niet in discussie te gaan over wat iemand denkt of voelt. Dit kan de situatie alleen maar verergeren. 

• Zorg voor rust, regelmaat en een veilige omgeving. 

• Schakel hulp in, bijvoorbeeld via de huisarts of huisartsenpost. 

Wat je beter niet doet: 

• Boos worden of de ander onder druk zetten. Dit kan het vertrouwen beschadigen. 

• Signalen negeren of wegwuiven, omdat dit de klachten kan verergeren. 

• Zelf experimenteren met medicatie zonder advies van een arts. 

Antipsychotica bestellen bij Nationale Apotheek 

Wil jij je antipsychotica bestellen bij Nationale Apotheek? Schrijf je in bij Nationale Apotheek en laat je medicijnen makkelijk en snel thuisbezorgen. Vraag jouw (huis)arts om het recept naar ons te sturen.   

Heb je zelf een recept ontvangen? Mail dit dan naar ons. Of upload een foto via je Nationale Apotheek-account om je medicijnen te bestellen.   

Hulp nodig? Neem contact op. Ons team staat voor je klaar.