Benzodiazepinen: werking, soorten, bijwerkingen en afbouwen

Benzodiazepinen zijn medicijnen die je zenuwstelsel dempen. Ze worden voorgeschreven bij ernstige angst, onrust of slaapproblemen. Bekende voorbeelden zijn oxazepam, lorazepam, diazepam en temazepam — in spreektaal ook wel benzo’s of pammetjes genoemd.

In dit artikel lees je:

• Wat benzodiazepinen zijn

• De werking van benzodiazepinen

• De verschillen tussen oxazepam, lorazepam, diazepam en temazepam

• Welke bijwerkingen en risico’s er zijn

In het kort: wat moet je weten?

• Benzodiazepinen zijn kalmerende medicijnen die je zenuwstelsel afremmen. Je voelt je rustiger of slaperiger.

• Je arts schrijft ze meestal kortdurend voor, bij ernstige angst of onrust, slaapproblemen of in sommige medische situaties.

• Bekende middelen zijn oxazepam, lorazepam, diazepam en temazepam. Ze verschillen vooral in hoe snel en hoe lang ze werken.

• Veel voorkomende bijwerkingen zijn sufheid, duizeligheid en een grotere kans op vallen (vooral bij ouderen). Bij langer gebruik kunnen gewenning en afhankelijkheid ontstaan.

• Stop nooit zelf na langer gebruik en koop benzodiazepinen nooit online zonder recept.

Wat zijn benzodiazepinen?   

Benzodiazepinen zijn een groep geneesmiddelen met een dempende werking op je centrale zenuwstelsel. Door die “demping” kun je je rustiger voelen, minder angstig zijn of makkelijker inslapen. Sommige benzodiazepinen werken ook ontspannend op je spieren.

In het dagelijks taalgebruik hoor je ook andere namen, zoals benzo’s of pammetjes. Die bijnaam komt door de uitgang -pam of -zepam in veel namen, zoals oxazepam, lorazepam en diazepam. Het gaat dus om dezelfde groep medicijnen.

Benzodiazepinen zijn receptgeneesmiddelen. Je krijgt ze alleen op voorschrift van een arts. Dat is niet voor niets: het zijn middelen met duidelijke voordelen in een acute of zware situatie, maar ook met risico’s (zoals sufheid, vallen en afhankelijkheid), vooral als je ze langer gebruikt.

Hoe werken benzodiazepinen in je lichaam?

Benzodiazepinen werken op een stofje in je hersenen dat GABA heet. GABA is een natuurlijke boodschapperstof die signalen tussen zenuwcellen afremt. Je kunt GABA zien als de “rem” van je hersenen. Benzodiazepinen versterken die rem, waardoor zenuwcellen minder snel geprikkeld raken.

Dat kun je op verschillende manieren merken. Je kunt je:

• Rustiger of minder angstig voelen

• Slaperiger voelen en makkelijker in slaap vallen

• Minder gespannen voelen, met meer spierontspanning

• Minder last hebben van overactieve zenuwsignalen (bijvoorbeeld bij bepaalde aanvallen)

Niet elk middel heeft precies hetzelfde effect bij iedereen. Het hangt af van welk middel je gebruikt, de dosering, hoe gevoelig je bent, je leeftijd en van andere medicijnen. Daarom kiest je arts bewust een middel dat past bij jouw klacht en situatie.

Hoe snel werken benzodiazepinen?

Benzodiazepinen werken niet allemaal even snel. Hoe snel je effect merkt, hangt af van het middel. Sommige komen relatief snel op gang, andere doen er langer over of blijven juist langer werken. De meeste benzodiazepinen beginnen binnen ongeveer een half uur tot twee uur te werken.

Wanneer worden benzodiazepinen voorgeschreven?

Benzodiazepinen worden vooral kortdurend gebruikt. Richtlijnen zijn bewust terughoudend: bij angst- en slaapproblemen wordt vaak eerst gekeken of een aanpak zonder medicijnen helpt. Pas als dat niet genoeg is, of als er snel iets nodig is in een acute situatie, komen benzodiazepinen in beeld.

De meest voorkomende situaties zijn:

• Ernstige angst of onrust, bijvoorbeeld bij een paniekaanval.

• Kortdurende slaapproblemen, vaak voor enkele dagen tot maximaal een paar weken.

• Sommige acute medische situaties, zoals een aanval die niet stopt, alcoholonttrekking onder medische begeleiding of sedatie rond een ingreep.

In al deze gevallen geldt: zo kort mogelijk en in de laagste werkzame dosering. Benzodiazepinen kunnen het signaal dempen (angst/onrust/slaap), maar ze pakken de oorzaak meestal niet aan. Daarom is het vaak een tijdelijke oplossing, terwijl je ondertussen werkt aan herstel of aan een andere behandeling.

Welke benzodiazepinen zijn er en wat zijn de verschillen?

Er zijn meerdere benzodiazepinen op de Nederlandse markt. Ze lijken in werking op elkaar, maar verschillen in:

• Hoe snel ze werken

• Hoe lang ze kunnen nawerken

• Waarvoor ze het meest worden ingezet

Een middel met een lange werkingsduur (zoals diazepam) kan de volgende dag nog nawerken. Dat kan zorgen voor een gelijkmatiger effect, maar ook voor meer kans op sufheid overdag. Een korter werkend middel is sneller uitgewerkt. Dat kan prettig zijn, maar klachten kunnen ook eerder terugkomen.

Wat is het verschil tussen oxazepam, lorazepam en diazepam?

Hoewel oxazepam, lorazepam en diazepam allemaal benzodiazepinen zijn, verschillen ze in hoe snel ze werken, hoe lang het effect aanhoudt en waarvoor artsen ze meestal voorschrijven:

• Oxazepam wordt vaak gekozen bij angst en onrust en werkt relatief kort.

• Lorazepam werkt meestal sneller en wordt onder andere gebruikt bij ernstige angst of onrust.

• Diazepam werkt langer door. Daardoor wordt het niet alleen gebruikt bij angst, maar ook bij spierspanning, epilepsie en soms bij het afbouwen van andere benzodiazepinen

Wat zijn de bijwerkingen van benzodiazepinen?

Het gebruik van benzodiazepinen geeft bijwerkingen. Hoe sterk die bijwerkingen zijn, hangt af van het middel, je dosering, je leeftijd en je gevoeligheid.

Veelvoorkomende bijwerkingen zijn:

• Sufheid en slaperigheid (ook overdag)

• Duizeligheid en een licht gevoel in je hoofd

• Minder concentratie en een trager reactievermogen

• Spierzwakte en minder evenwicht (vooral bij ouderen: meer kans op vallen)

• Geheugen- en aandachtsproblemen

Een minder bekende, maar belangrijke bijwerking is een paradoxale reactie. In plaats van rust kun je je dan juist onrustig, geïrriteerd of geagiteerd voelen.

Zijn benzodiazepinen verslavend?

Benzodiazepinen kunnen afhankelijkheid veroorzaken, vooral als je ze langer gebruikt. Je lichaam en geest kunnen aan het middel wennen, waardoor stoppen moeilijker wordt. Bij langer gebruik spelen vaak drie dingen door elkaar:

• Gewenning: je merkt dat het middel minder goed werkt dan eerst.

• Tolerantie: je hebt een hogere dosering nodig om hetzelfde effect te bereiken.

• Afhankelijkheid: je lichaam of geest raakt gewend aan het middel, waardoor je je zonder het middel niet goed voelt.

Het risico op afhankelijkheid is niet voor iedereen even groot. Het neemt toe bij:

• Langer gebruik (meer dan een paar weken)

• Hogere doseringen

• Eerdere problemen met alcohol of drugs

Goed om te weten: ook bij kort en correct gebruik kan je lichaam al aan benzodiazepinen wennen. Daarom schrijven artsen deze medicijnen meestal alleen voor als dat echt nodig is, in de laagst werkzame dosering en voor een zo kort mogelijke periode.

Gebruik benzodiazepinen nooit langer of in een hogere dosering dan voorgeschreven. Als je ze langere tijd hebt gebruikt, stop dan nooit op eigen initiatief.

Wanneer moet je voorzichtig zijn met benzodiazepinen?

Voor sommige groepen geven benzodiazepinen meer risico:

• Ouderen

• Zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven

• Mensen met ademhalings- of leverproblemen

• In combinatie met andere middelen die suf maken, zoals alcohol en opïoiden

Benzodiazepinen afbouwen: waarom niet zomaar stoppen?

Als je een benzodiazepine langer dan een paar weken hebt gebruikt, is je lichaam eraan gewend. Plotseling stoppen kan ontwenningsverschijnselen geven, zoals onrust, slecht slapen, zweten, trillen, hoofdpijn of een toename van je oorspronkelijke klachten. In zeldzame gevallen kan abrupt stoppen ernstige ontwenningsklachten geven, waaronder toevallen (insulten).

Daarom bouw je benzodiazepinen stapsgewijs af. Hoe precies, hangt af van het middel, je dosering, hoe lang je het gebruikt en hoe je lichaam reageert. Een afbouwschema is altijd persoonlijk en stel je op met je arts of apotheker.

Benzodiazepinen kopen via Nationale Apotheek 

Wil jij je benzodiazepinen bestellen bij Nationale Apotheek? Schrijf je in bij Nationale Apotheek en laat je medicijnen makkelijk en snel thuisbezorgen. Vraag jouw (huis)arts om het recept naar ons te sturen.  

Heb je zelf een recept ontvangen? Mail dit dan naar ons. Of upload een foto via je Nationale Apotheek-account om je medicijnen te bestellen.  

Hulp nodig? Neem contact op. Ons team staat voor je klaar.